Historia samorządu terytorialnego

Polska jest krajem o wielowiekowej tradycji samorządu. Samorząd terytorialny ma długa historię i obecnie trudno jest jednoznacznie wskazać jego początek. W dawnej Rzeczypospolitej powstał i rozwinął się samorząd szlachecki oraz miejski. Tradycja samorządu terytorialnego w Polsce, to z jednej strony tradycja prawa miejskiego sięgająca średniowiecza a z drugiej natomiast tradycja prawa ziemskiego. Podstawą administracji terytorialnej Korony Królestwa Polskiego w ramach podstawowej jednostki podziału terytorialnego, którą stanowiła ziemia, był szlachecki samorząd ziemski. Ziemię stanowiło dawne księstwo z doby rozbicia dzielnicowego, posiadało własną hierarchię urzędniczą, sąd ziemski oraz sejmik. Urzędnicy i sędziowie ziemscy mogli rekrutować się tylko spośród szlachty osiadłej w danej ziemi. Ziemia pozostawała w różnym stosunku do jednostki terytorialnej, w której występował wojewoda. Zasadą była tożsamość ziemi i województwa, choć i wtedy mówiono o sejmiku ziemskim czy sądzie ziemskim, a nie wojewódzkim. Współcześnie ślady dawnych praw odszukać można także choćby w nazewnictwie urzędów, takich jak burmistrz, czy starosta. 

W pierwszej połowie średniowiecza miasta i ich mieszkańcy byli własnością pana gruntowego (rycerza, wasala). Wówczas Rada Miejska była tylko lokalnym samorządem, czyli samoorganizacją tych pańskich poddanych. To, że w średniowieczu były już początki samorządności nie oznacza, że był to samorząd w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Mimo takiego samego nazewnictwa, średniowieczny Samorząd Miejski czy też lokalny, był wówczas samorządem stanowym. Co za tym idzie nie spełniał kryterium powszechności gdyż nie obejmował wszystkich osób zamieszkujących daną jednostkę terytorialną. Tego typu samorząd obejmował jedynie wybraną grupę społeczną (np. mieszczan). Samorząd miejski posiadał władzę uchwałodawczą i administracyjną. Z biegiem czasu niektóre miasta stawały się wolne i przestawały podlegać lokalnym panom, pozostając jedynie pod zwierzchnictwem króla lub cesarza. Wtedy takie miasto było bardziej niezależne a jego rada pretendowała do miana rządu, który sprawowała jedynie na terytorium danego miasta. Jednym z przejawów uniezależniania się miasta i jego samorządu od pana feudalnego było m.in. wykupywanie wójtostwa przez Radę Miejską w późniejszym średniowieczu. W Polsce status wolnego miasta osiągnął np. Gdańsk (lokowany na prawie lubeckim). 

Prawa miejskie różniły się między sobą i zależały od sposobu lokacji danego miasta. Początki nadawania praw miejskich są związane z kolonizacją nowych terenów w XIII w., czyli tak zwanymi lokacjami. Pierwsze lokacje na ziemiach polskich organizowane były na zasadach tak zwanego prawa polskiego. Nie było to prawo doskonałe gdyż nie posiadało wspólnych cech i zasad, nie przewidywało też rozbudowanych instytucji dla osady. Był to jedynie zbiór miejscowych ustnych praw i zasad. 

Pewne jest, że samorząd funkcjonował, co najmniej już od połowy XVI w. Był w międzyczasie wiele razy zarówno powoływany jak i likwidowany na skutek różnych kolei historycznych zawirowań. Nowoczesna forma samorządu terytorialnego zaczęła powstawać w XIX wieku. Od połowy lat 50. XIX w. nastąpił rozwój nowoczesnego samorządu terytorialnego w większości krajów europejskich. Samorząd terytorialny uważano wówczas za najważniejszą formę decentralizacji administracji. Pewne rozwiązania systemowe próbowano w Polsce wprowadzić jeszcze za czasów I Rzeczypospolitej. Można tu wymienić Prawo o sejmikach z 24 marca 1791 r., Ustawę o miastach królewskich  z 18 kwietnia 1791 r. i  Konstytucję 3-go Maja, jednakże upadek polskiej państwowości zatrzymał wewnętrzne reformy państwa. W ordynacji miejskiej z 18.4.1791 r., włączonej później do Konstytucji 3 Maja ustanowiono, że miasta królewskie mogły wybierać swe organy w postaci magistratów, burmistrzów i wójtów. Na terenach wiejskich funkcjonowały gromady.

Historia

Po zakończeniu I Wojny Światowej początkowo miała miejsce kontynuacja prawa zaborczego a następnie jego stopniowe ujednolicenie. Zostały rozszerzone na cały kraj uprawnienia przyjęte dla ziem byłego Królestwa Polskiego. Istniały bardzo różne koncepcje dotyczące tego jak ów samorząd w niepodległej Polsce powinien wyglądać. Jednakże wszystkie propozycje propagowały dekoncentrację władzy a także...

Podział administracyjny i instytucje administracji przybierały odmienne formy pod każdym z trzech zaborców.

Zabór rosyjski - W Królestwie Kongresowym instytucje lokalnego samorządu od samego początku jego istnienia były bardzo słabe a ich sytuacja pogorszyła się jeszcze po Powstaniu...

W Polsce po II wojnie światowej samorząd terytorialny początkowo został reaktywowany, w 1944 r. wprowadzono regulacje, pochodzące z Konstytucji marcowej. W dniu 22 sierpnia 1944 na mocy Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego przywrócono przedwojenny podział administracyjny Polski. Zmiany terytorium Polski po II wojnie światowej wymusiły jednak reorganizację podziału administracyjnego...

Upadek komunizmu i światowego systemu realnego socjalizmu oraz rozpad ZSSR, zapoczątkował w Polsce okres transformacji ustrojowej oraz odrodzenie instytucji samorządu terytorialnego. Dopiero wybory rad gminnych w 1990 r. przywróciły prawdziwie demokratyczny samorząd, umożliwiający lokalnym społecznościom rozwiązywanie ich problemów zgodnie z ich potrzebami. 

Zapoczątkowane w...

Polska jest krajem o wielowiekowej tradycji samorządu. Samorząd terytorialny ma długa historię i obecnie trudno jest jednoznacznie wskazać jego początek. W dawnej Rzeczypospolitej powstał i rozwinął się samorząd szlachecki oraz miejski. Tradycja samorządu terytorialnego w Polsce, to z jednej strony tradycja prawa miejskiego sięgająca średniowiecza a z drugiej natomiast tradycja prawa ziemskiego...